QUẢ VẢI (Q71)

Vải còn gọi lệ chi (danh pháp hai phần: Litchi chinensis) là một loài thực vật có hoa thuộc họ Bồ hòn (Sapindaceae). Loài này được Sonn. miêu tả khoa học đầu tiên năm 1782.
Vải là loại cây ăn quả thân gỗ vùng nhiệt đới, có nguồn gốc từ miền nam Trung Quốc; tại đó người ta gọi là (bính âm: lìzhī, Hán-Việt: lệ chi), phân bố trải dài về phía nam tới Indonesia và về phía đông tới Philippines (tại đây người ta gọi nó là alupag).

Vải là cây thường xanh với kích thước trung bình, có thể cao tới 15–20 m, có lá hình lông chim mọc so le, mỗi lá dài 15–25 cm, với 2-8 lá chét ở bên dài 5–10 cm và không có lá chét ở đỉnh. Các lá non mới mọc có màu đỏ đồng sáng, sau đó chuyển dần thành màu xanh lục khi đạt tới kích thước cực đại. Hoa nhỏ màu trắng ánh xanh lục hoặc trắng ánh vàng, mọc thành các chùy hoa dài tới 30 cm.

Quả là loại quả hạch, hình cầu hoặc hơi thuôn, dài 3–4 cm và đường kính 3 cm. Lớp vỏ ngoài màu đỏ, cấu trúc sần sùi, không ăn được nhưng dễ dàng bóc được. Bên trong là lớp cùi thịt màu trắng mờ, ngọt và giàu vitamin C, có kết cấu tương tự như của quả nho. Ở giữa quả là một hạt màu nâu, dài 2 cm và đường kính cỡ 1-1,5 cm. Hạt - tương tự như hạt của quả dẻ ngựa - có độc tính nhẹ và không nên ăn. Quả chín vào giai đoạn từ tháng 6 (ở các vùng gần xích đạo) đến tháng 10 (ở các vùng xa xích đạo), khoảng 100 ngày sau khi cây ra hoa.

Một số loài phụ:

Litchi chinensis subsp. chinensis: phân bố ở Trung Quốc, bán đảo Đông Dương. Lá có 4-8 lá chét (ít khi 2).
Litchi chinensis subsp. javanensis: phân bố ở đảo Java
Litchi chinensis subsp. philippinensis (Radlk.) Leenh: phân bố ở Philippines, Indonesia. Lá với 2-4 lá chét (ít khi 6).
Trồng và sử dụng
Vải được trồng nhiều tại miền nam Trung Quốc cũng như ở khu vực Đông Nam Á, Ấn Độ, miền nam Nhật Bản và gần đây là tại Florida và Hawaii (Hoa Kỳ) cũng như các khu vực ẩm ướt thuộc miền đông Australia. Vải cần có khí hậu nóng vùng nhiệt đới và cận nhiệt đới không có sương giá hoặc chỉ có mùa đông rét nhẹ với nhiệt độ không xuống dưới -4 °C và với mùa hè nóng bức, nhiều mưa và độ ẩm cao. Nó phát triển tốt trên các loại đất thoát nước tốt, hơi chua và giàu chất hữu cơ (mùn). Có nhiều giống cây trồng, với các giống chín sớm thích hợp với khí hậu nóng hơn còn các giống chín muộn thích hợp với khí hậu mát hơn. Ở một vài nơi người ta còn trồng vải làm cây cảnh.

Hạt vải nảy mầm với rễ cái (khoảng 3 tháng tuổi)
Quả vải nói chung được bán để ăn tươi tại các chợ khu vực (trong những năm gần đây nó cũng được bán rộng rãi tại các siêu thị phương Tây). Vỏ màu đỏ chuyển thành nâu sẫm khi quả được vận chuyển bằng các phương tiện đông lạnh, nhưng mùi vị gần như không bị ảnh hưởng. Dưới dạng đóng hộp nó được bầy bán quanh năm.

Nguồn dẫn chiếu lịch sử chính thức đầu tiên của Trung Quốc về cây/quả vải có ở thời nhà Đường, khi nó là loại quả ưa thích của Dương Quý Phi, người thiếp yêu của hoàng đế Đường Huyền Tông (Đường Minh Hoàng).

Người Quảng Đông cho rằng "ăn một quả vải bằng giữ ba ngọn đuốc trong người" (nguyên văn nhất đạm lệ chi tam bả hỏa). Điều này muốn nói đến thuộc tính dương (nóng) của loại quả này. Ăn quá nhiều vải làm khô môi và có thể gây chảy máu cam ở một số người, cũng như có thể gây ra mụn nhọt hay loét miệng. Ngược lại, loại quả từ cây có quan hệ họ hàng là nhãn lại được coi là có các tính chất bổ dưỡng.

Việt Nam
Giống vải được ưa chuộng nhất ở Việt Nam là vải thiều trồng tại khu vực huyện Thanh Hà, tỉnh Hải Dương. Tuy nhiên, vải được trồng nhiều nhất ở huyện Lục Ngạn, tỉnh Bắc Giang. Quả vải tại vùng Thanh Hà (Hải Dương) thông thường có hương vị thơm và ngọt hơn vải được trồng ở các khu vực khác (mặc dù cũng lấy giống từ đây). Một giống vải khác chín sớm hơn, có tên gọi dân gian là "vải tu hú", có hạt to hơn và vị chua hơn so với vải thiều. Nguyên do có tên gọi như vậy có lẽ là vì gắn liền với sự trở lại của một loài chim di cư là chim tu hú.

Vải ra hoa vào tháng 3 dương lịch và chín vào tháng 6. Thời điểm vải chín rộ thường bắt đầu từ giữa tháng 6 tới giữa tháng 7. Khoảng thời gian thu hoạch vải thiều thường ngắn, khoảng 2 tuần. Vì vậy nên với sản lượng lớn, người ta thường chế biến bằng cách sấy khô, sản phẩm sau đó gọi là vải khô.

Trong lịch sử Việt Nam, vải gắn liền với hai nhân vật lịch sử của Việt Nam là Mai Thúc Loan và Nguyễn Trãi. Mai Thúc Loan xuất thân là phu khuân vải cống nạp cho nhà Đường của Trung Quốc. Ông đã lãnh đạo dân chúng khởi nghĩa và sau lên ngôi làm Mai Hắc Đế. Vải còn được biết đến ở Việt Nam qua vụ án Lệ Chi Viên (Vụ án vườn vải) liên quan đến Nguyễn Trãi.

Cách chọn vải thiều Thanh Hà xịn theo tiêu chuẩn VIETGAP

Vải thiều ở Việt Nam được ươm, chiết trồng ở nhiều nơi nhưng vải thiều ở đất Thanh Hà là giống vải ngon nhất vì hạt nhỏ, cùi dày, mọng và ngọt nước. Tuy nhiên, không phải bà nội trợ nào cũng biết cách chọn vải Thanh Hà.

Cách chọn vải Thanh Hà “xịn”

Những ngày đầu tháng 6 này, vải thiều sớm ở Thanh Hà (Hải Dương) đang chín rộ. Tuy sản lượng vải quả giảm đáng kể so với năm trước nhưng bù lại vải đang được giá (từ 35.000-40.000 đồng/kg). Để chọn được những chùm vải tươi ngon đầu mùa hè này, các bà nội trợ cần biết rõ những đặc điểm sau của quả vải trồng trên đất Thanh Hà.

Hình dạng, kích cỡ: Vải thiều Thanh Hà là loại có kích thước bé nhất trong tất cả các giống vải hiện nay. Nó chỉ có kích thước cỡ ngón chân cái, quả tròn và không đều quả bằng vải lai. Cành của quả vải dẻo và nhỏ.

Phần vỏ: Khi chín vỏ có màu hồng nhạt, sờ hoặc nhìn vào phần gai vỏ bao giờ cũng lỳ hơn những quả vải trồng nơi khác. Người mua nên chọn những quả căng tròn, vỏ tươi, tuyệt đối không chọn những quả có vỏ đốm khô rất dễ bị sâu. Đây là mẹo chọn vải thiều ngon đơn giản nhất, chỉ cần tinh mắt một chút là có thể nhận ra.

Phần cùi và hột: Khi bóc ra vải thiều Thanh Hà không để nước dính tay, bên trong là một lớp cùi dày, giòn, trắng nõn. Loại vải này thường có hột nhỏ, màu nâu sẫm, đôi khi có những quả còn không có hạt.

Nắn quả: Những quả vải ngon là những quả vải vừa chín tới, người tiêu dùng cũng có thể kiểm tra bằng cách: dùng 3 ngón tay nắn vào quả. Nếu thấy vỏ quá cứng thì là quả xanh, còn nếu quả mềm có tính đàn hồi là quả chín tới, nếu mềm mà không có tính đàn hồi tức là quả đã quá chín, ăn không ngon.

Khi ăn: Vải thiều ngon khi ăn sẽ có cảm giác vải tự tan ra, không thấy vị se, vị chua chát như vải khác mà cứ ngọt dần, ngọt dần và rất thanh mát. Nếu để ý kỹ sẽ thấy giữa phần cùi và phần hạt không có lớp màng màu nâu, chát như vải Lục Ngạn (Bắc Giang).

Cách bảo quản vải tươi ngon

- Thông thường, vải chỉ được thu hoạch trong hai tuần nên người tiêu dùng có thể mua vải về và loại bỏ những quả hỏng nhưng để được nguyên cành là tốt nhất.

- Nếu không để được nguyên cành thì dùng kéo cắt cuống vải cách phần núm khoảng 1 đốt ngón tay.

- Chia vải thành nhiều phần khác nhau rồi cho vào túi nilon kín để giữ cho vải không bị khô vỏ, cất ngăn mát (hoặc ngăn để rau củ) trong tủ lạnh.

- Khi ăn lấy từng túi ra thưởng thức, ăn đến đâu lấy đến đấy. Tránh lấy ra rồi lại bỏ vào tủ lạnh vì như vậy vải sẽ nhanh hỏng.

- Nhiệt độ bảo quản tốt nhất là từ 2-3 độ C, vải sẽ không bị sâu, thối và giữ được lớp vỏ tươi và hương vị thơm ngon như lúc ban đầu.

- Vải có thể được bảo quản trong vòng 3 tuần vẫn tươi ngon.

VIETGAP là viết tắt của cụm từ tiếng Anh Vietnamese Good Agricultural Practices có nghĩa là Thực hành sản xuất nông nghiệp tốt ở Việt Nam được Bộ Nông Nghiệp và Phát Triển Nông Thôn ban hành từ năm 2008 dựa trên 4 tiêu chí:

+ Tiêu chí về kỹ thuật sản xuất đúng tiêu chuẩn.

+ Tiêu chí về an toàn thực phẩm gồm các biện pháp đảm bảo không có hóa chất nhiễm khuẩn hoặc ô nhiễm vật lý khi thu hoạch.

+ Tiêu chí về môi trường làm việc phù hợp với sức lao động của người nông dân.

+ Tiêu chí về nguồn gốc sản phẩm từ khâu sản xuất đến tiêu thụ.

A2: Vải thiều Thanh Hà

20419