Hố Thờ - một di tích kiến trúc bị lãng quên

Theo Bảo tàng An Giang, Hố Thờ là một kiến trúc đẹp, hoàn chỉnh nhất được phát hiện ở vùng ĐBSCL từ trước đến nay. Di tích có niên đại thuộc thời kỳ hậu Óc Eo, cách nay khoảng 1.200 năm. Tuy nhiên, di tích này gần như bị quên lãng với thời gian và ít người biết đến.

Di tích “lọt thỏm” giữa đất dân

Từ thị trấn Tri Tôn hướng về Nhà Bàng (Tịnh Biên) khoảng 2,5km, sẽ có hướng rẽ vào di tích Hố Thờ (nằm dọc theo lộ nhựa, thuộc ấp An Lợi, xã Châu Lăng, Tri Tôn). Phần đông người dân không biết nơi đây là di tích kiến trúc khảo cổ đã được UBND tỉnh xếp hạng cách nay 12 năm. Di chỉ khảo cổ này mọc đầy cỏ dại, chỉ thấy vài ba viên gạch lộ thiên, còn hố thì trồng đầy sen.

Chờ đợi khá lâu, chúng tôi mới được chủ đất mở cổng để vào diện kiến di tích khoảng 45m2, được rào độc lập, trong khuôn viên gần 2 héc-ta, cạnh chân núi Nam Qui. Theo anh Chau Chanh, nguyên Phó Trưởng phòng Văn hóa huyện Tri Tôn, khoảng 12 năm trước, khi chủ đất đào xới để trồng xoài thì phát hiện có nhiều lớp gạch, cát pha đá nên báo chính quyền địa phương. Sau đó, tỉnh vào thị sát và khai quật khu vực này. Lúc đầu, chủ đất đồng ý sang nhượng nhưng giá cả không thống nhất nên di tích không mấy ai biết đến. Anh Chau Nát, người quản lý khu vườn, là con chủ đất, nói thẳng: “Đất này là của gia đình tôi. Ai cho nơi đây là di tích thì phải thương lượng, trả lại giá trị đất thỏa đáng thì sử dụng. Còn trước đây cứ nói là di tích, rồi tự đem gạch đá đến định xây dựng mà không đếm xỉa gì ý kiến của gia đình thì sao được. Gia đình tôi rào lại trồng sen, cũng không cho ai vào”.

Giá trị không được phát huy

Ông Chau Sa Ronl, Trưởng ban Nhân dân ấp An Lợi, người sống cố cựu nơi đây, thông tin: “Ở đây lúc trước hoang vu, cây cối um tùm, tối đến không ai dám qua lại. Khi có tháp cổ An Lợi thì người ta mới lui tới nơi này. Khu đất cho là Hố Thờ hiện thuộc quyền sử dụng của ông Chau Khonl, trước đây mua của ông Chau Siêng (đã chết) và vài chủ khác. Sau khi được khai quật thì khu này bị rào lại, không ai vào được. Đến nay, người dân không ai biết nó là cái gì, giá trị ra sao”.

Ngoài di tích kiến trúc khảo cổ Hố Thờ, ấp An Lợi còn sở hữu tháp cổ An Lợi, cách đó khoảng 300m, được khai quật vào năm 2004 trên diện tích khoảng 1.000m2. Trước đó, khi khai quật Hố Thờ, người ta thấy vật liệu xây dựng hố bằng gạch, miệng hố hình vuông (bề mặt rộng, đáy hẹp, cạnh 5,4x4,85m), thành hố xây kiểu tháp lõm, giật cấp. Từ miệng đến đáy có 6 cấp, mỗi cấp có 5 lớp gạch, mỗi lớp gạch cao 0,37m. Lớp đáy được lát 3 lớp gạch, tạo thành 4 hàng theo chiều ngang. Đào sâu dưới 3 lớp gạch khoảng 1m là đất sét, pha lẫn cát đá, ôxít sắt bị phân hủy ra các màu xám, vàng, xanh… Quá trình khai quật, phát hiện tượng đá màu xám xanh, bằng sa thạch mịn. Đây là tượng nữ thần thuộc tín ngưỡng Ba-la-môn, vai tròn, ngực nở, một chân đứng thẳng, một chân chùng, cùng một số di vật khác.

Tại Công văn số 132, ngày 15-5-2015, Phó Chủ tịch UBND tỉnh Hồ Việt Hiệp kết luận: “Những địa điểm trong tỉnh khi phát hiện có liên quan đến văn hóa Óc Eo, Ban Quản lý (BQL) di tích văn hóa Óc Eo có trách nhiệm phối hợp Sở Văn hóa - Thể thao và Du lịch (VH-TT&DL) tiến hành thăm dò và khai quật. Sở VH-TT&DL sớm bàn giao hồ sơ các di tích thuộc văn hóa Óc Eo cho BQL di tích văn hóa Óc Eo quản lý để thực thi chức năng, nhiệm vụ được giao”. Phó Trưởng BQL di tích văn hóa Óc Eo Nguyễn Thuận Thảo cho biết: “Thực hiện tinh thần chỉ đạo của UBND tỉnh, chúng tôi đang liên hệ với Sở VH-TT&DL tiến hành thực hiện các thủ tục theo quy định, từng bước đưa hoạt động của đơn vị đi vào nề nếp, tiến tới sẽ tổ chức sưu tầm, trưng bày, lập đề án khảo cổ, khai quật…”.
12820-st