Thái Hạo

TẠI SAO XÃ HỘI VIỆT NAM KHÓ THAY ĐỔI?
(Từ góc nhìn cá nhân)

1. Một lần tôi tới nhà một người bạn chơi, có cả ông bà bố mẹ và mấy ông bạn già của gia chủ (cỡ gần 50-60t) đang ngồi trà nước và tập trung vào câu chuyện của bạn tôi. Tất cả đều cùng đổ xô vào khuyên rằng “nên kết nạp đảng”. Điều ấy làm tôi hết sức ngạc nhiên, vì gia đình này là chỗ thân thiết với tôi như người nhà nên tôi rất biết rằng họ cực ghét chính quyền. Khi các ông ngồi lại với nhau thì câu chuyện chính bao giờ cũng là “nói xấu chế độ”. Trong nhóm những người đang có mặt tại bàn trà, có cả 1 ông thuộc loại ngang ngược và “chửi cán bộ” dữ dội nhất làng, gần như không đội trời chung (?). Ông ấy nói, “tao bảo thằng X nhà tao kết nạp đảng đi, xã hội nó thế, muốn làm được việc thì phải theo, phải khéo...”.

Việt Nam hiện có khoảng 75% dân số ở nông thôn. Và hình như đa số đều có suy nghĩ theo kiểu như trên. Họ bất mãn nhiều, nhưng họ không có khát vọng tinh thần gì ngoài “công ăn việc làm ổn định, thu nhập cao, có địa vị trong xã hội”. Những câu như “thằng ấy bây giờ “khá” lắm” / “mới đấy là đã lên đến xyz rồi, nhanh thật”... sẽ được nói ra một cách đầy thèm muốn, khao khát và có cả ganh tị nữa.

Những con em nông thôn đi học đại học, tiếp xúc với tri thức và môi trường đô thị khoảng 4 năm, nhưng chính 18 năm đầu đời vất vả, nghèo túng và bao nhiêu thói quen “tiểu nông” dường đã định hình lối nghĩ, lối sống; cộng thêm với khoảng thời gian sinh viên thiếu thốn, nhếch nhác lại càng khiến cái “tinh thần nông dân” được bồi đắp thêm. Ở họ hiện ra 1 cái gì vừa thời thượng bên ngoài áo quần trang sức nhưng rất không tương thích với cái tinh thần nông dân đã ăn sâu thành nếp nghĩ bên trong. Cơ bản, họ cũng không có lý tưởng tinh thần gì cao cả để theo đuổi cả. Sau này nếu giàu có, họ rất dễ trở thành những trọc phú.

2. Sự kiện ca sĩ Duy Mạnh vừa phát ngôn trên fb về vấn đề biển đảo (với thái độ vô cảm, tục tĩu, thách thức, công khai tệ nạn xh v.v..) khiến cộng đồng mạng đang sôi sục. Tôi tò mò muốn xem phản ứng của giới trẻ thế nào trước sự kiện này, khi vào fb cá nhân của DM thì có 1 con số rất đáng chú ý ở ngay stt mới nhất vừa đăng 1 ngày trước: 32.360 lượt cảm xúc, trong đó chỉ có 33 lượt “giận dữ”, còn lại là like (23.000), haha (7.400), tim (715)... Những con số này nói lên nhiều điều về thực trạng văn hóa của thế trẻ VN. Kéo xuống, đọc khoảng vài trăm “còm” thì lại càng thấy hoang mang hơn nữa...

Như vậy, giới trẻ VN, trừ một bộ phận rất nhỏ thức tỉnh và có ý thức hành động góp vào sự thay đổi; thì phần lớn rất khó trông cậy, kể cả bộ phận trẻ có học mà tôi đã nhắc tới ở mục 1. Những ai làm thầy cô giáo thì thử quan sát học sinh cũ của mình (từ khi lên đại học) và sinh viên xem được bao nhiêu em quan tâm tới các vấn đề chính trị xã hội; xem fb của các em có bao giờ đả động gì tới các vấn đề ấy hay không...?

Nếu xã hội “có biến” thì 75% dân số ở nông thôn sẽ hành động ra sao? Những người trẻ này sẽ làm gì? Đại bộ phận dân số VN sẽ lại “đi theo” “1 cái gì đấy” mà họ không hiểu hoặc không cần hiểu, chỉ miễn là lợi ích trước mắt được đảm bảo.

Còn dân số thành thị? Có lẽ tình trạng dân trí thành thị có chút khác biệt nhưng cái “tinh thần quý tộc” thì dường như càng ngày càng vắng vẻ hơn; đó là chưa nói tới một sự thật là dân số thành thị có 1 tỉ lệ rất lớn là người nhập cư từ tỉnh lẻ và nông thôn...

3. Cái nhức nhối nhất trong xã hội Việt đương đại có lẽ là vấn đề trí thức. Thực tế là VN chưa có 1 TẦNG LỚP trí thức đúng nghĩa để dẫn dắt xã hội. Hãy trừ ra một bộ phận mà ngày nay người ta gọi là “trí thức lưu manh”, thì những người có học hàm học vị cao phần lớn chọn cách im lặng trước các vấn đề sống còn của xã hội. Khi không có 1 giai tầng tinh hoa có đủ trí tuệ và ý thức trách nhiệm để “phản biện xã hội” và dấn thân kiến tạo các giá trị phổ quát cho toàn xã hội ấy thì nó sẽ như rắn mất đầu; mạnh ai nấy sống, không có các chuẩn giá trị để làm mẫu mực cho cộng đồng vươn tới.

Một ví dụ: trong vụ ca sĩ DM, đã nói trên, mà xã hội cũng mất hướng, xảy ra tình trạng chửi bới tập thể, nhiều người kêu gọi chính quyền vào cuộc (và thực tế là chính quyền đã bắt đầu vào cuộc trước sức ép mù quáng của dư luận). Có những vấn đề ngôn luận chỉ có thể giải quyết bằng dư luận – cái dư luận có hiểu biết; không thể chỉ thấy cái trước mắt mà gây ra cái họa lâu dài. Ngày nay chính quyền bỏ tù (chẳng hạn) 1 người vì sức ép của dư luận chứ chưa hẳn là luật pháp, thì ngày mai chính quyền ấy cũng có thể bỏ tù bất cứ ai vì 1 phát ngôn “bất đồng chính kiến”. Cảm xúc của xã hội nếu thiếu đi lý trí tỉnh táo, thì rất có thể sẽ lại chính là gông xiềng mà mình tự đeo vào người.

Trở lại, nếu Trí thức, như một giai tầng, ra đời thì các vấn đề ở mục 1 và 2 mới có thể giải quyết, và sẽ giải quyết được! Có người sẽ biện minh rằng, đại khái, làm sao mà có thể sản sinh ra được 1 giai tầng như thế trong lòng 1 xã hội chuyên chế cơ chứ?! Nhưng như tôi quan sát, những người có hiểu biết sâu sắc, nhìn ra vấn đề, và bất đồng trong tư tưởng...không phải là ít; vấn đề là họ chưa vượt qua được chính mình để tham gia vào công việc hệ trọng này. Chỉ cần những người này dấn thân thì chúng ta đã có được một lực lượng trí tuệ không nhỏ, sẽ bắt đầu tạo ra những chuyển biến từ trong lòng xã hội. Nhưng tiếc thay...